گفتمان «ایران‌گرایی مدرن و سازنده» چیست؟

  • پرینت
.



ایران‌گرایی به مثابه یک جنبش گسترده و ریشه‌دار اجتماعی و فرهنگی می‌تواند دستاوردهای بزرگ سیاسی با خود همراه داشته باشد و با ایجاد موجی نیرومند و فراگیر، منشا تغییرات بنیادین در همه شئون جامعه شود.

در پی پیش‌کشیده شدن «ایران‌گرایی» به عنوان گفتمان کارآمد و نیرومندی که می‌تواند عامل همگامی و همسویی نیروهای اجتماعی و سیاسی گردد و بخش بزرگی از ملت را از سیاست‌گریزی و بی‌تفاوتی بیرون آوَرَد، نیاز به پرداختن به برخی ویژگی‌های این گفتمان احساس می‌شد که روشنگر این نکته باشد که چگونه یک جنبش فرهنگی و اجتماعی می‌تواند پیامدهای بزرگ سیاسی و اقتصادی به همراه داشته باشد. از اینرو، در حد بضاعت و دریافت خود از این مقوله و جوانب آن، کوشش در شکافتن گفتمان ایران‌گرایی کرده‌ام. امید است با مشارکت اندیشمندان و کارشناسان ایران‌دوست و بی‌غرض و مرض، این بحث از زوایای گوناگون مورد کنکاش قرار گیرد و پس از رسیدن به پختگی و بلوغ شایسته، به عنوان راه‌کاری کارآمد برای نجات کشور از تباهی اجتماعی، عقب‌ماندگی اقتصادی، استبداد سیاسی و فقر فرهنگی مورد بهره قرار گیرد. روشن است که هیچ فردی از جمله نگارنده این سطور، سازنده و پردازنده این گفتمان نمی‌باشد و به جهت اصیل بودن فرایافت ایران‌گرایی، هیچکس نمی‌تواند مدعی پدر‌خواندگی آن شود. این پیشنهادی است که برای بررسی و ارزیابی به علاقه‌مندان سرنوشت کشور ارائه شده است و نگارنده این نوشتار و همفکران او به هیچ روی ادعا ندارند که همه پاسخ‌ها را در دست خویش دارند. به گفته بزرگمهر خردمند: " همه چیز را همگان دانند و همگان از مادر‌زاده نشده‌اند".

ترکیب «ایران‌گرایی مدرن و سازنده» دربرگیرنده سه واژه «ایران‌گرایی»، «مدرن» و «سازنده» است. در اینجا کوشش می‌شود تا به عنصر نه چندان ناآشنای ایران‌گرایی و دو صفت «مدرن» و «سازنده» که پسوند آن شده‌اند، پرداخته شود.

«ایران‌گرایی» در قالب تعلق خاطر به مجموعه‌ای از سُنت‌ها، زبان‌ها و ادیان ایرانی و البته خودآگاهی قوم ایرانی که در منابعی همچون متون اوستایی و سنگ نبشته‌های داریوش در بیستون جلوه یافته بود، ریشه‌ای دیرینه و استوار در تار و پود مردم سرزمینمان دارا بوده است. با طلوع دوران ساسانی و جا افتادن ایرانشهر تاریخی به عنوان زیستگاه تیره‌ها و قبایل ایرانی، به «ایران»، ماهیت جغرافیایی روشنی نیز داده شد تا بگونه یک یکان سیاسی در خاور زمین، برای چندین سده در تکوین تمدن بشری نقش تابناکی ایفا نماید. در سده‌های هشتم و نهم میلادی، در خیزش‌های ایرانیان بر ضد استیلای خلافت اسلامی و سپس در نهضت شعوبیه، خاستگاه و آبشخور پایداری نیاکان ما در برابر تهاجم نظامی و فرهنگی بیگانگان گردید. در آغاز سده بیستم، ایران‌گرایی در کنار استبداد‌ستیزی و تجدد‌خواهی، موتور محرکه انقلاب مشروطیت بود و ملت ما را وارد عصر جدید نمود. در عصر رضاشاهی، همزمان با فرآیند تشکیل دولت - ملت (Nation-State) از ممالک محروسه مفلوک ایران قجری، ایران‌گرایی به روح حاکم بر سیاست‌های کلان حکومت تبدیل شد و با چاشنی گرایش به مدرنیته و لائیسیته، «ایران‌ساز» گردید. ایران‌گرایی در شکل ضد استعماری خود، در جنبش ملی شدن نفت، به گفتمان غالب بدل شد و برای چندی، بار دیگر ایرانیان را همدل و همگام ساخت.

ایران‌گرایی و اسلام‌گرایی در درازای تاریخ کشورمان، گاهی در تقابل و بندرت نیز در تعامل بوده‌اند. در نمونه‌های نادری چون تشکیل دولت صفوی و نگهداشت استقلال ایران از تعرض عتمانی، جنبش ملی شدن صنعت نفت و یا جنگ ایران و عراق، این دو برای مدتی همدوش و همراه گردیدند. در انقلاب مشروطه، ایران‌گرایی در به گوشه راندن اسلام‌گرایی با پیروزی نسبی مشروطه بر مشروعه، کامیاب شد. پیروزی انقلاب‌اسلامی بر رژیم عُرفی گذشته، سیلی محکم اسلام‌گرایی به ایران‌گرایی بود. رقابت این دو در مقاطعی سبب بحران هویتی در عنصر ایرانی گردیده است. در هر حال، دو جریان نیرومند موجود در جامعه ایرانی، ایران‌گرایی و اسلام‌گرایی هستند که البته دومی به جهت عمل‌کرد جمهوری‌اسلامی و برخی روشن‌گری‌ها در عصر کنونی ارتباطات، کمرنگ و کم رمق‌تر از گذشته شده است هر چند هنوز پایگاه گسترده‌ای در بخش‌های سُنتی جامعه ایران دارد.

حال چرا ایران‌گرایی با صفت «مدرن» آمده است؟ چون یکی از مولفه‌های برجسته آن، مطالبه حقوق شهروندی است که از دستاوردهای مدرنیته می‌باشد. در حوزه فردی، گفتمان ایران‌گرایی، بر پایه حق و حقوق شهروندی ایران، برای هر هم‌میهنی خواسته‌هایی را مطرح می‌کند که نظام اسلامی به دلیل آبشخور اعتقادتش از برآورده کردن آنها ناتوان است و این نظام و ملت را وارد فاز پُرتَنشی می‌نماید که نافرمانیهای مدنی را به همراه خواهد داشت. انسان ایرانی بدون هیچ اگر و امایی دارای حقوقی است که باید از حکومت خواستار شود. در اینجا هر پیشوند و یا پسوندی مانند «زن ایرانی»، «ایرانی کُرد»، «ایرانی یهودی»، «ایرانی مستمند»، «ایرانی بی‌دین»، آن عنصر را به شهروندی درجه دوم و یا اقلیت تبدیل می‌نماید. در این گفتمان، ملاک و معیار تنها و تنها ایرانی بودن است و بس. همه ایرانیان باید در برابر قانون برابر باشند و سهم همه ما از نعمات و همچنین از رنج‌های سرزمین مادری، فارغ از اینکه روستایی بوشهری باشیم، ایلیاتی قشقایی و یا پایتخت نشین، باید یکسان باشد. افزودن قیود دینی، زبانی و جنسی و مانند اینها، فقط وجه افتراق و پراکندگی ملت می‌شود و در نفس خود، موجب پیدایش شهروند درجه یک و دو خواهد شد که صد البته مردود است.

اکنون چرا ایران‌گرایی با صفت «سازنده» آمده است؟ در حوزه عمومی، گفتمان ایران‌گرایی، مسئله منافع ملی ایرانیان و نادیده گرفته شدن آن توسط نظام حاکم را به چالشی علیه جمهوری‌اسلامی تبدیل می‌کند و ملت را در درخواستِ برحق دستیابی به تراز بالایی از آسایش و رفاه، همگام و همزبان می‌سازد. در سی و پنج سال گذشته، بارها، رژیم حاکم، منافع ملی را قربانی منافع نظام نموده است و با سیاست‌های خارجی کلان خود، کشورمان را در انزوای سیاسی و اقتصادی قرار داده است. بهره‌گیری درست و کارآمد از ثروتهای ملی، جذب سرمایه‌های خارجی، سرازیر شدن دارایی‌های ایرانیان برونمرز به درونمرز، پیوستن به سازمان تجارت جهانی، ایجاد فرصتهای شغلی و تحصیلی و ... همه و همه به بهبودی اقتصادی کشور می‌انجامد و رفاه عمومی را افزایش چشمگیر خواهد داد ولی به دلیل ماهیت ویژه حکومت کنونی، امکان پاسداشت منافع ملی و نیل به شکوفایی اقتصادی، مقدور نیست. این، ملت را برمی‌انگیزد تا برای رسیدن به ایرانی آباد و ایرانیانی مرفه و توانمند، جمهوری‌اسلامی را به چالش بکشند و خواستار تغییرات بنیادین در کشور باشند.

در چندین سال گذشته، یک ایران‌گرایی احساسی که واکنش ملت به سیاست‌های ایران‌ستیزانه جمهوری‌اسلامی بوده است در بطن جامعه بگونه‌ای خودجوش ولی پراکنده و بی‌راهبری پدیدار گشته است. اگر به این حرکات، سمت و سو داده شود و از بنمایه‌های اندیشه و اخلاق ایرانی برای تئوریزه کردن آن بهره گرفته شود، در سایه آموزش و آگاهی دهی شایسته، رنسانسی ایرانی شکل خواهد گرفت که نه تنها نجات کشور از شرایط جاری را بدنبال خواهد داشت بلکه پیامد دراز مدتش، برون رفت از بُن‌بست تاریخی که گرفتارش گشته‌ایم خواهد بود. سه بنمایه اندیشه ایرانی، می‌توانند پایه‌های این رنسانس ایرانی باشند: «خِرَد»، «داد» و «آبادسازی گیتی». به این سه بنمایه در مقالات جداگانه پرداخته شد1 ولی در اینجا بگونه ای فشرده به آنان اشاره می‌شود:

- خرد: خرد که از ناب‌ترین و غنی‌ترین مفاهیم موجود در اندیشه ایرانی بوده است در متون، به معنی "عقل زیر چتر اخلاق" آمده است. خردگرایی، خرد‌ورزی و خرد‌مداری به معنای پذیرفتن آن که در نگاهمان به اجتماع و سیاست، باورهای ایدئولوژیک (هم مادی و هم متافیزیکی) نقشی نداشته باشند، زندگی اجتماعی در بیرون از حیطه مقدسات و محرمات در جریان باشد، از سُنت مرید و مرادی پرهیز شود و بدینسان حوزه عمومی زیر تاثیر گرایش‌های ایمانی نباشد. آیا این با پدیده‌های مدرن و وارداتی سکولاریسم و یا لائیسیته تفاوت چشمگیری دارد؟ اگر با هموطنمان از خرد‌ستایی فردوسی، بزرگمهر، زرتشت و زکریای رازی و راوندی بگوییم، بخت جا افتادن این مفهوم ایرانی و ریشه‌دار بیش از پدیده غربی، نا آشنا و مبهم سکولاریسم نمی‌باشد؟

- داد: داد که در واژه به معنی هنجار و قانون بود، به مرور به دو بار معنایی عدل (هر چیزی و هر کسی را در جای خود نهادن) و عدالت (هر حقی را بجا آوردن و ادا نمودن) رسید. دادگری جزو شرایط پایه‌ای فرمانروایی بوده و شهریار بیدادگر، از فره ایزدی بی‌بهره بوده است. «داد» ایرانی که در کنار خرد، بزرگترین فضیلت انسانی و شهریاری بوده است آیا همان نسخه ایرانی عدالت اجتماعی نیست؟ چرا هنگامی که داد از ارزش‌های بنیادین ایرانی است و ریشه هزاران ساله در فرهنگ سرزمین‌مان دارد باید توجه مردم را به عدالت اجتماعی به عنوان دستاورد انقلاب فرانسه، جلب نماییم؟ عمل‌کرد جمهوری‌اسلامی در گماردن افراد در جایگاه نامناسب (خلاف عدل) و اعمال تبعیض آشکار و سیستماتیک در میان افراد جامعه (خلاف عدالت)، عین «بیداد» و ضد ارزشی بزرگ در اندیشه ایرانی است.

- آباد‌سازی گیتی: فرمانروای مطلوب و آرمانی در نزد نیاکان ما، پیوسته در راستای رفاه مردم و افزایش ثروت ملی گام بر می‌داشت. این ارزش ناب ایرانی در درازای هزاره پیشین، به دلیل یورش پیاپی بیگانگان و همچنین رواج فرهنگ صوفیانه، قضا و قدری و دنیا‌گریزی، کمرنگ شده است و یکی از دلایل عقب‌ماندگی تاریخی ما بوده است. ملل بزرگ برای بزرگی کردن در عصر نوین، ساختن کشورشان و افزایش تراز رفاهی خود را در دستور کار قرار داده‌اند. مگر «آباد‌سازی گیتی» که ارزشی برجسته ولی بومی است همان «توسعه اقتصادی و فرهنگی» که فرآیندی متعلق به مدرنیته در غرب می‌باشد، نیست؟ با دمیدن امید در دل و روح ملت که نشات گرفته از ایرانگرایی پیشرو و سازنده بر پایه بنمایه‌های بومی و ریشه دار آن باشد، از دل خرابی‌ها و بطن شکست‌ها، می‌توان همدلی و همگامی را در میان ملت برای ساختن آبرومندانه زندگی خویش و نسل‌های آینده زنده نمود.

ایران‌گرایی مدرن و سازنده در خود عنصر «جدایی دین از حکومت، آموزش و پرورش، قانون‌گذاری» را دارد چون نگاهش به ایرانیان، نگاه شهروندی مبتنی بر شناسایی «ملت ایران» و نه «امت اسلام» و یا «شیعیان مرتضی علی» است. بنابر تعریف، خواهان پاسداری از منافع ملی است. پس در این وانفسای فاجعه اقتصادی در درونمرز و انزوای ایران در برونمرز، وجود جمهوری‌اسلامی به عنوان علت این سیه‌روزی‌ها را به چالش می‌کشد. بر خلاف دموکراسی، جنس وارداتی بشمار نمی‌آید. بنابراین پشتیبانان همیشگی پایگاه سُنت در ایران، ایستادگی و حساسیت کمتری به آن نشان می‌دهند و چه بسا با آن همراه شوند. در شرایطی که برخی قدرتهای بیگانه و همسایگان نامهربان کشورمان، یکپارچگی سرزمینی و همبستگی ملی ما را آماج حملات خود قرار داده‌اند، ایران‌گرایی نه تنها هماورد نیرومندی برای نظام ولایی است بلکه پادزهری کارآمد و پرتوان برای تحریکات و سمپاشی‌های قوم‌گرایانه و تجزیه‌طلبانه می‌باشد.

1)
http://www.iranpressnews.com/source/155056.htm
http://iranian.com/posts/view/post/19727
http://www.iranpressnews.com/source/160756.htm
http://melliun.org/iran/32949